Ο σχολικός εκφοβισμός: τα χαρακτηριστικά των εμπλεκομένων

Η σχολική βία αποτελεί ένα διαχρονικό και παγκόσμιο φαινόμενο με πολύπλοκες επιπτώσεις στην μάθηση και την ψυχική υγεία των μαθητών. Η εκφοβιστική συμπεριφορά αποτελεί μια από της διάφορες μορφές σχολικής βία. Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού (ή bullying) έχει πλέον πάρει παγκόσμια ανησυχητικές διαστάσεις.

Μορφές εκφοβιστικής συμπεριφοράς:

• Εκφοβιστική συμπεριφορά σωματικού τύπου: Κλωτσιές, τσιμπήματα, τράβηγμα μαλλιών, γροθιές, δαγκώματα, σπρωξίματα, χτυπήματα, κλείδωμα μέσα στο δωμάτιο κτλ., καταστροφή ή βλάβη στα προσωπικά αντικείμενα του θύματος.

• Εκφοβιστική συμπεριφορά λεκτικού και ψυχολογικού τύπου: Βρισιές, πειράγματα, κοροϊδίες, υπονοούμενα, απειλητικά τηλεφωνήματα, σκληρά, ή ρατσιστικά σχόλια, διάδοση ψεύτικων φημών κτλ.

• Αποκλεισμός: Ενέργειες και πράξεις ώστε το παιδί- στόχος να απομονώνεται από τους συμμαθητές και φίλους, αποκλείοντας το από δραστηριότητες ή αγνοώντας το.

• Εκφοβιστική συμπεριφορά σεξουαλικού τύπου: Χειρονομίες ή σεξουαλικά σχόλια.

• Εκφοβιστική συμπεριφορά μέσω κινητού τηλεφώνου ή διαδικτύου: Η μορφή αυτή τα τελευταία χρόνια έχει λάβει ανησυχητικές διαστάσεις διότι τα παιδιά-στόχος εκτίθενται πλέον σε πλήθος ανθρώπων ξεφεύγοντας από τα στενά  πλαίσια του σχολικού πληθυσμού.

Χαρακτηριστικά εκφοβιστικής συμπεριφοράς:

Μια συμπεριφορά για να θεωρηθεί εκφοβιστική θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα:

• Ο δράστης υπερέχει του παιδιού-στόχου σε ό, τι αφορά τη σωματική δύναμη, υπάρχει δηλαδή μεταξύ τους ανισότητα στη δύναμη.

• Είναι σκόπιμη και στοχεύει στην πρόκληση βλάβης στο παιδί - στόχο.

• Συνήθως είναι οργανωμένη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη, ή αν συμβαίνει σποραδικά, είναι πολύ σοβαρή.

• Μπορεί να είναι άμεση ή έμμεση και προκαλεί στο παιδί - στόχο σωματική ή/και ψυχική βλάβη.

Τι ΔΕΝ είναι εκφοβιστική συμπεριφορά:

Οι πράξεις με επιθετικό χαρακτήρα αποτελούν ένα ευρύ φάσμα. Στην μια άκρη του φάσματος τοποθετούνται οι πράξεις εκείνες που έχουν στοιχεία επιθετικότητας και από τις δύο πλευρές. Π.χ. ένα έντονο παιχνίδι μπορεί να οδηγήσει στον τραυματισμό κάποιου ή κάποιων παιδιών, χωρίς όμως αυτό να είναι αποτέλεσμα μιας κακόβουλα σχεδιασμένης πράξης. Στην περίπτωση αυτή, τα εμπλεκόμενα μέρη συνήθως είναι ίσης δύναμης. Στην άλλη άκρη του φάσματος βρίσκονται οι εγκληματικές ενέργειες με τη χρήση φονικών μέσων, η σοβαρή κλοπή ή η σεξουαλική κακοποίηση. Οι πράξεις που βρίσκονται στο μέσο αυτών των δύο άκρων συνιστούν συνήθως την εκφοβιστική συμπεριφορά. Σύμφωνα με πρόσφατα ερευνητικά Δεδομένα (2010) από σαράντα περίπου χώρες, η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη πεντάδα των χωρών των οποίων οι μαθητές εμπλέκονται σε περιστατικά θυματοποίησης ως θύτες ή θύματα.

Σε ποια μέρη του σχολείου λαμβάνει χώρα η εκφοβιστική συμπεριφορά:

• Στην αυλή του σχολείου

• Στο γήπεδο

• Στις τουαλέτες

• Στο δρόμο προς και από το σχολείο

• Στην τάξη

Τα αγόρια φαίνεται να εμπλέκονται περισσότερο από ό, τι τα κορίτσια είτε ως δράστες, είτε ως στόχος. Υπάρχουν διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών σε ότι αφορά στους τρόπους που χρησιμοποιούν για να εκδηλώσουν εκφοβιστική συμπεριφορά. Τα αγόρια τείνουν να εκφοβίζουν άμεσα και χρησιμοποιούν το σωματικό εκφοβισμό ή τις απειλές, ανεξάρτητα από το φύλο του παιδιού-στόχου. Τα κορίτσια εμπλέκονται πιο συχνά στη ψυχολογική μορφή εκφοβισμού, όπως είναι η διάδοση φημών, ο αποκλεισμός από την παρέα κτλ. και τα παιδιά-στόχος είναι κορίτσια. Αν και η μορφή αυτή δεν είναι άμεση όπως η εκφοβιστική συμπεριφορά σωματικού τύπου, εν τούτοις προκαλεί εξίσου σοβαρές βλάβες στα παιδιά-στόχο και πρέπει να της δοθεί περισσότερη προσοχή και σημασία.

Η εκφοβιστική συμπεριφορά εμφανίζεται σε όλες τις ηλικίες, όμως παρουσιάζει αύξηση κυρίως στις μικρότερες τάξεις του Γυμνασίου και κυρίως όσον αφορά τη σωματική μορφή εκδήλωσής της. Ειδικά κατά τη μετάβαση από το Δημοτικό Σχολείο στο Γυμνάσιο παρατηρείται μια σχετική έξαρση του φαινόμενου, λόγω της αλλαγής του σχολικού πλαισίου. Όσο τα παιδιά μεγαλώνουν, η συχνότητα εμφάνισης του φαινόμενου μειώνεται, διότι τα παιδιά ωριμάζουν και αποκτούν καλύτερες δεξιότητες στο να χειρίζονται την επιθετικότητά τους.

Χαρακτηριστικά των δραστών:

Στη βιβλιογραφία αναφέρονται τρεις τύποι δραστών:

• Είναι σωματικά δυνατοί, έχουν αυτοπεποίθηση, είναι παρορμητικοί, έχουν έντονη επιθετικότητα και είναι σχετικά δημοφιλείς.

• Είναι αγχώδεις, ανασφαλείς, με χαμηλή σχολική επίδοση και φτωχή συγκέντρωση και είναι λιγότερο δημοφιλείς.

• Σε μερικές περιπτώσεις είναι δράστες και σε άλλες γίνονται στόχος.

Από διάφορες έρευνες έχει βρεθεί πως οι δράστες είναι άτομα με φτωχή ενσυναίσθηση και παραμένουν ψυχροί και αδιάφοροι απέναντι στα θύματά τους, έχουν την ανάγκη να κυριαρχούν και να ελέγχουν τους άλλους και συνήθως δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους και αναφέρουν ότι είναι το παιδί-στόχος που τους προκάλεσε.

Οι θύτες (οι νταήδες) είναι επίσης παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση – παρά το γεγονός ότι φαίνονται σίγουρα για τον εαυτό τους, είναι επιθετικά, επιρρεπή σε παραβίαση κανόνων, βίαια και με αντικοινωνική συμπεριφορά. Σαν ενήλικες ίσως αντιμετωπίσουν προβλήματα κοινωνικοποίησης και προσαρμογής και τελικά να αναπτύξουν εγκληματικότητα κατά την ενήλικη ζωή. Μπορεί να παρουσιάσουν έντονα παρορμητική συμπεριφορά, υπερκινητικότητα, και χαμηλό επίπεδο ενσυναίσθησης.

Χαρακτηριστικά των παιδιών-στόχος:

Περιγράφονται τρεις τύποι των παιδιών-στόχος:

• Παθητικοί μαθητές με χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτοεικόνα, σωματικά αδύναμοι, χωρίς φίλους, μοναχικοί και μη δημοφιλείς. Με τη συμπεριφορά τους δεν προκαλούν τους άλλους, όμως λόγω των ιδιοτήτων τους αυτών γίνονται εύκολα στόχος. Πολύ λίγο μπορούν να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους.

Προκλητικοί μαθητές, οι οποίοι έχουν δυσκολίες με τη συγκέντρωσή τους, δεν είναι συνεργάσιμα, δημιουργούν γύρω τους ένταση και θυμό και με την συμπεριφορά τους προκαλούν άλλα παιδιά να στραφούν εναντίον τους.

• Μαθητές οι οποίοι κάποτε είναι δράστες και κάποτε γίνονται στόχος. Πρόκειται για παιδιά που μπορεί να εκφοβίζονται από πιο δυνατά παιδιά, αλλά τα ίδια μπορεί να εκφοβίζουν άλλα ασθενέστερα.

Παιδιά και έφηβοι με κάποια διαφορετικά χαρακτηριστικά από την πλειοψηφία (άτομα με ειδικές ανάγκες, διαφορετικής εθνικότητας, χρώματος δέρματος, με νοητική στέρηση, μαθησιακές δυσκολίες, άλλης σεξουαλικής κατεύθυνσης, ιδιοφυίες κτλ) έχουν επίσης αυξημένες πιθανότητες να γίνουν στόχος εκφοβισμού από άλλους μαθητές.

Χαρακτηριστικά των άλλων συμμετεχόντων – θεατών:

Εκτός από τους δράστες και τα παιδιά-στόχος, στα επεισόδια εκφοβιστικής συμπεριφοράς συμμετέχουν και οι λεγόμενοι θεατές, οι οποίοι χωρίζονται στις ακόλουθες ομάδες:

· Παιδιά που ακολουθούν το δράστη

· Παιδιά που ενισχύουν τα επεισόδια

· Παιδιά που υποστηρίζουν το παιδί-στόχο

· Παιδιά που απλώς παρακολουθούν

Οι μελλοντικές συνέπειες είναι σημαντικές και επηρεάζουν ακόμα και την ενήλικη ζωή τους. Τα θύματα χαρακτηρίζονται συνήθως από άγχος και ανασφάλεια, είναι υπερβολικά ήσυχα και ευαίσθητα, εσωστρεφή, με χαμηλή αυτοεκτίμηση που δύσκολα υπερασπίζονται τον εαυτό τους.

Οι παράγοντες προστασίας μειώνουν τις πιθανότητες ένα άτομο να εμπλακεί σε τέτοια συμπεριφορά είναι ατομικοί, σχολικοί, κοινωνικοί και οικογενειακοί. Οι σημαντικότεροι είναι:

Το δέσιμο με το σχολείο

Το θετικού ψυχοκοινωνικό περιβάλλον

Και καλή οικογενειακή κατάσταση

Η συναναστροφή με μη παραβατικούς συνομηλίκους

Η οικονομική άνεση

Η ένταξη στην κοινότητα

Τώνια Παπαδογιωργάκη
Ψυχολόγος - Οικογενειακή Θεραπεύτρια